Kanımız Kırmızı Olduğu Halde
Neden Damarlarımız Mavi Görünür?
(https://i.ibb.co/6Ry8qN4/maxresdefault-1.jpg) (https://ibb.co/d0ftH7Q)
Derimize yakın toplardamarların maviye çalan rengi görüldüğünde inandırıcılığı artan, kirli (yani oksijence fakir)
kanın mavi olduğu ve kesiklerden vücut dışına çıktığında
havadaki oksijenle etkileşip kırmızıya döndüğü mitini hâlen
duymak mümkün. Üzerine bir de fen kaynaklarında dolaşım sistemi konusu işlenirken kullanılan mavi kanlı
toplardamar görselleri eklendiğinde bu mit bir kavram yanılgısına
dönüşebiliyor.
Bu yanılgının yaygınlaşmasına 19. yüzyıl Avrupa aristokratlarını tanımlarken kullanılan "mavi kanlı" yakıştırmasının
da rolü olduğu söylenebilir. Zamanlarının çoğunu kapalı
alanlarda geçiren soyluların açık tenleri, toplardamarlarının
daha belirgin şekilde mavi görünmesine yol açıyordu. Aynı
zamanda gümüşü sağlıkla ilişkilendiren soylular, kullandıkları gümüşlü bardak ve yemek kaplarıyla vücutlarına yüksek
oranda gümüş alıyordu. Bunun sonucunda arjiri adı verilen
cilt problemi yüzünden derileri grimsi maviye dönen soyluların kanının mavi olduğu zannı ortaya çıkmıştı.
Damarlarımızda dolanan kanın yaklaşık yarısını oluşturan alyuvar hücrelerinde hemoglobin proteini bulunur. Bu
proteinin demir atomu içeren "hem" adındaki bölümlerine
oksijen bağlanarak vücut dokularına taşınır. Hemoglobin
görece kısa dalga boylu yeşil ve mavi ışığı soğururken uzun
dalga boylu kırmızı ışığı yansıtır ve kırmızı görünür. Dokulara oksijen teslimatıyla yapısı değişen hemoglobinin kırmızı
ışınları yansıtma oranı düşer ve daha koyu bir tonda kırmızı
renge bürünür. Dolayısıyla kanımızın rengi sadece kırmızı
tonlarındadır.
Derimizin hemen altındaki damarların mavi görünmesi ise
optik bir illüzyondan ibarettir. Mavi ışık, kısa dalga boyu yüzünden derimizde derinlere inemez ve saçılır. Kırmızı ışık
ise uzun dalga boyu sayesinde daha derinlere kadar ilerleyebilir. Kan dokusuna ulaşabilen kırmızı ışığın kısmi emilimi
ile deri dışına çıkması mümkün olmaz. Damarların bulunduğu kısımlarda derimizden saçılan veya yansıyan ışığın
çoğunluğunu mavi tonlar oluşturduğu için damarlarımız
mavimsi görünür. Bu durum deniz ve okyanus gibi büyük
su kütlelerinin mavi görünmesine benzetilebilir.
Öte yandan, mürekkep balığı, ahtapot ve at nalı yengeci gibi
canlılar gerçek anlamda mavi kana sahiptir. Bu canlıların
kanında oksijen hemosiyanin proteini ile taşınır. Hemosiyaninde demir yerine bakır atomları
bulunur ve bu yapı oksijene bağlandığında mavi ışığı yansıtır.